Cúm và trái tim: vì sao tuần đầu tiên cần được để ý?

Cúm và trái tim có mối liên hệ đáng chú ý mà không phải ai cũng biết. Mỗi mùa cúm, nhiều gia đình quen với hình ảnh này: ông bà sốt, ho vài ngày, uống thuốc rồi nằm nghỉ, “chỉ là cúm thôi mà”. Nhưng với người lớn tuổi và người có bệnh tim mạch, đái tháo đường hay bệnh mạn tính khác, một đợt cúm không phải lúc nào cũng chỉ dừng ở đường hô hấp. Cúm còn có thể tạo thêm gánh nặng cho tim.

Bài viết này giúp gia đình hiểu ba điều: vì sao cần để ý, ai cần để ý hơn, và có thể làm gì, từ phòng ngừa hằng năm đến lúc cần gọi cấp cứu.

1. Điều gì đã được ghi nhận?

Nghiên cứu của Kwong và cộng sự, công bố trên The New England Journal of Medicine năm 2018, là một bằng chứng quan sát quan trọng về mối liên quan giữa nhiễm cúm và nhồi máu cơ tim. [1]

Trong 7 ngày sau khi mẫu bệnh phẩm hô hấp có kết quả dương tính với cúm, tỷ suất nhập viện vì nhồi máu cơ tim cấp cao gấp 6,05 lần so với giai đoạn đối chứng của chính những người bệnh này (khoảng tin cậy 95%: 3,86–9,50). [1]

Cần hiểu đúng con số “khoảng 6 lần”:

• Đây là so sánh tỷ suất giữa các khoảng thời gian, không phải xác suất của từng người. Không thể nói cứ 6 người mắc cúm thì có 1 người bị nhồi máu cơ tim. Nguy cơ thực tế còn phụ thuộc tuổi, bệnh nền và nhiều yếu tố khác.

• Mốc 7 ngày được tính từ lúc lấy mẫu có kết quả dương tính, không đồng nhất với ngày bắt đầu nhiễm virus. Nghiên cứu không ghi nhận tỷ suất tăng sau ngày thứ 7, nhưng điều đó không có nghĩa từ ngày thứ 8 mọi người đều hết nguy cơ.

• Đây là nghiên cứu quan sát. Kết quả ủng hộ khả năng cúm là yếu tố khởi phát biến cố tim mạch, nhưng không tự nó chứng minh quan hệ nhân quả hay mức tăng giống nhau ở mọi người. [1]

Dành cho bạn đọc muốn tìm hiểu thêm: nghiên cứu dùng thiết kế chuỗi ca tự đối chứng, so sánh các khoảng thời gian ở chính những người có nhiễm cúm được xác nhận bằng xét nghiệm và có nhập viện vì nhồi máu cơ tim.

2. Vì sao cúm có thể tạo gánh nặng cho tim?

Mối liên hệ giữa cúm và trái tim được lý giải qua phản ứng miễn dịch của cơ thể khi nhiễm virus cúm. Hệ miễn dịch được kích hoạt để chống lại tác nhân gây bệnh. Phản ứng này giúp kiểm soát nhiễm trùng, nhưng cũng có thể gây một số thay đổi bất lợi cho tim mạch :

• Viêm: tình trạng viêm cấp có thể góp phần làm mảng xơ vữa trong động mạch vành mất ổn định, tạo điều kiện hình thành cục máu đông gây tắc mạch.

• Dễ đông máu hơn: nhiễm trùng cấp có thể kích hoạt cơ chế đông máu và làm thay đổi chức năng tiểu cầu.

• Tim phải làm việc nhiều hơn: sốt, nhịp tim nhanh và thiếu oxy khi nhiễm trùng hô hấp nặng làm tăng nhu cầu oxy của cơ tim. Ở người động mạch vành đã hẹp, nguồn cấp máu có thể không đáp ứng kịp.

Ngoài ra, cúm trong một số trường hợp còn liên quan đến viêm cơ tim hoặc làm suy tim sẵn có nặng thêm.

Đây là các cơ chế có thể tham gia. Chúng không xảy ra ở mọi người mắc cúm và không được chứng minh trực tiếp ở từng bệnh nhân trong nghiên cứu trên.

3. Ai cần để ý hơn khi mắc cúm?

Hiểu rõ mối liên hệ giữa cúm và trái tim đặc biệt quan trọng đối với người lớn tuổi và những người đang mắc bệnh tim mạch hoặc bệnh mạn tính:

• Người từ 65 tuổi trở lên: nguy cơ biến chứng do cúm cao hơn, đặc biệt khi có bệnh tim mạch hoặc bệnh mạn tính khác. [3]

• Người mắc bệnh mạch vành hoặc suy tim: dễ thiếu máu cơ tim hoặc mất ổn định bệnh khi sốt, nhiễm trùng, nhịp tim và huyết áp thay đổi. [4]

• Người mắc đái tháo đường: nguy cơ tim mạch nền thường cao hơn; nhiễm trùng cấp cũng có thể làm đường huyết khó kiểm soát.

Người có nhiều yếu tố nguy cơ cùng lúc cần thận trọng hơn. Tuy nhiên, người trẻ hoặc chưa được chẩn đoán bệnh tim mạch cũng không nên bỏ qua các dấu hiệu cảnh báo bất thường.

4. Gia đình có thể làm gì?

Có hai nhóm hành động khác nhau, nên phân biệt rõ.

A. Phòng ngừa và xử trí sớm (làm từ trước và ngay khi nghi cúm)

Tiêm vaccine cúm hằng năm

Cúm là yếu tố khởi phát có thể phòng ngừa, và vaccine giúp giảm nguy cơ mắc cúm cũng như các hậu quả nghiêm trọng của bệnh. Hiệu quả bảo vệ không tuyệt đối và có thể thay đổi theo mùa, loại vaccine và đặc điểm người tiêm. Cần lưu ý nghiên cứu NEJM nêu trên không đánh giá tác dụng của vaccine, nên không nên diễn giải rằng vaccine đã được chứng minh ngăn nhồi máu cơ tim qua nghiên cứu này. [3–5]

Trao đổi với nhân viên y tế về vaccine phế cầu

Tùy tuổi, bệnh nền và tiền sử tiêm chủng, vaccine phế cầu có thể được chỉ định để phòng bệnh do phế cầu. Vaccine này không phòng virus cúm và không thay thế vaccine cúm. [3, 4]

Dùng thuốc bệnh nền đều đặn

Không tự ý ngưng hoặc đổi thuốc khi đang mắc cúm. Nếu bệnh nặng hoặc ăn uống kém, hãy liên hệ bác sĩ để được rà soát thuốc.

Đi khám sớm khi nghi cúm ở người nguy cơ cao

Theo CDC, khi có chỉ định, thuốc kháng virus nên bắt đầu càng sớm càng tốt, không cần chờ xét nghiệm; sau 48 giờ vẫn có thể có chỉ định. Việc chọn thuốc phụ thuộc tình trạng người bệnh và hướng dẫn được áp dụng. Không tự mua thuốc dùng, và kháng virus chưa được chứng minh là biện pháp ngăn nhồi máu cơ tim. [2, 6]

B. Khi nào cần gọi cấp cứu

Trong thời gian mắc cúm hoặc những ngày đầu hồi phục, nếu xuất hiện các dấu hiệu sau, cần được đánh giá y tế khẩn cấp:

• Đau hoặc tức ngực: cảm giác đè nặng, bóp nghẹt, kéo dài hoặc tái diễn; có thể lan ra cánh tay, vai, lưng, cổ hoặc hàm.

• Khó thở bất thường: khó thở khi nghỉ ngơi, tăng dần hoặc không tương xứng với triệu chứng hô hấp đang có.

• Choáng, vã mồ hôi lạnh hoặc ngất: đặc biệt khi kèm đau ngực, khó thở, hồi hộp hoặc yếu lả đột ngột.

Ở người lớn tuổi và người đái tháo đường, nhồi máu cơ tim đôi khi không có cơn đau ngực điển hình mà chỉ gây khó thở, mệt lả, buồn nôn hoặc choáng.

Không chờ hết sốt hoặc hết triệu chứng cúm mới đi khám. Khi nghi ngờ nhồi máu cơ tim, hãy gọi cấp cứu 115 hoặc số cấp cứu tại địa phương, và không tự lái xe đến bệnh viện.

5. Luôn đồng hành cùng sức khoẻ gia đình bạn

Quan tâm đến cúm và trái tim cũng là một cách thiết thực để bảo vệ sức khỏe của ba mẹ, ông bà và những người thân yêu. 

• Hỏi ba mẹ, ông bà: “Năm nay mình đã tiêm phòng cúm chưa?”

• Cùng xem lại thuốc bệnh nền và lịch tái khám.

• Lưu sẵn số 115 và nhớ các dấu hiệu cần cấp cứu ở trên.

• Khi người thân thuộc nhóm nguy cơ có dấu hiệu nghi cúm, đưa đi khám sớm thay vì chờ “tự khỏi”.

Thông điệp cần nhớ

• Cúm có thể đi kèm biến cố tim mạch trong giai đoạn cấp, nhất là ở người lớn tuổi và người có bệnh nền.

• Con số khoảng 6 lần là kết quả của một nghiên cứu về tỷ suất nhập viện, không phải dự báo xác suất của từng người mắc cúm.

• Phòng cúm hằng năm, kiểm soát bệnh nền, khám sớm khi thuộc nhóm nguy cơ cao và gọi cấp cứu khi có dấu hiệu nguy hiểm là những việc thiết thực gia đình có thể làm.

Luôn đồng hành cùng sức khoẻ gia đình bạn.

Tài liệu tham khảo

[1] Kwong JC, Schwartz KL, Campitelli MA, et al. Acute Myocardial Infarction after Laboratory-Confirmed Influenza Infection. N Engl J Med. 2018;378:345–353. doi:10.1056/NEJMoa1702090. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/29365305/

[2] CDC. Influenza Antiviral Medications Summary for Clinicians. https://www.cdc.gov/flu/hcp/antivirals/summary-clinicians.html

[3] CDC. Flu and People 65 Years and Older. https://www.cdc.gov/flu/highrisk/65over.htm

[4] CDC. Flu and People with Heart Disease or History of Stroke. https://www.cdc.gov/flu/highrisk/heartdisease.html

[5] CDC. Preventing Seasonal Flu. https://www.cdc.gov/flu/prevention/index.html

[6] WHO. Clinical practice guidelines for influenza. Geneva: World Health Organization; 2024. https://www.who.int/publications/i/item/9789240097759/

Lưu ý: khi áp dụng tại Việt Nam, việc chọn vaccine và thuốc phải phù hợp chỉ định, khả năng sẵn có và hướng dẫn chuyên môn tại cơ sở.